اشپنگلرو ابن خلدون
نقش اندیشمندان مسلمان قرون وسطي و تاریخ علم اقتصاد -2

مترجم: مترجم: جعفر خیرخواهان
اندیشمندان مسلمان همچنین در انتقال ایده های ارسطویی به غرب لاتین موثر بوده اند، نکته ای که شومپتر نادیده گرفته است.  
   بررسی جوردین درباره اندیشمندان قرون یازده و دوازده حتی «یک عبارت پیدا نکرد که نشان دهد یکی از این مولفان تردید داشتند به دنبال ثروت رفتن، که غربی ها تحقیر می کردند، جایگاه رفیعی در زندگی ملی و نیز فردی اشغال نمی کند و موضوعی سودمند به فلاسفه برای تفکر و استدلال ارائه می کند.» کاملامستند گردیده است که تمامی اندیشمندان اروپایی که در فصل دوم کتاب شومپتر نام برده شده اند، در واقع تحت نفوذ متفکران مسلمان بوده اند.
    بخش های زیر درباره سهم و نقش اندیشمدان مسلمان قرون وسطي، علل و ریشه های این تشریک مساعی، و تاثیر آنها بر نهضت مدرسی اروپایی بحث خواهد کرد. ما همچنین دلایلی را بررسی خواهیم کرد که چرا به مشارکت جویی مسلمانان طی آن چند قرن گذشته اعتراف و از آنها تقدیر نشده است. اما نخست درباره اهمیت مقاله راه گشای جوزف اشپنگلر در 1964 درباره ابن خلدون (1406- 1332) بحث خواهیم کرد؛ اما چون مقاله 1964 اشپنگلر نتوانست پیوستگی تاریخی اندیشه اقتصادی را اثبات كند و بدان سبب تز شومپتری را در کلیت آن ابطال سازد، ما همچنین درباره تاثیر چالش های جدی تر به تز شکاف که بعدها ظاهر گشت، بحث خواهیم کرد.
    2 - مقاله 1964 جوزف اشپنگلر: تاکید بیش از حد بر عنصر یونانی در اندیشه اقتصادی اسلامی و چیزهای دیگر
    مقاله 1964 جوزف اشپنگلر نخستین ضربت را بر تز شکاف بزرگ شومپتری وارد ساخت بدون اینکه حتی ذکری از آن به میان آورد. اشپنگلر با نوشتن این مقاله، نخستین تاریخ دان اقتصادی در دنیای غرب شد که به نقش و سهم متفکران مسلمان «قرون وسطي» اعتراف كرد و آن را قابل توجه دید؛ چون اشپنگلر در بین بسیاری چیزها، معتقد بود که ابن خلدون «بینشی عمیق در اصول و مبانی دانش های انباشته شده زمان خویش داشت، توانست جلوه هایی از فرهنگ روزگار خویش را ارزیابی كند، توانست با صداقت درکی را که قضات و فقهای معاصر از موضوعات اقتصادی و مالی عملی داشتند و معمولادر کتاب ها به آنها پرداخته نمی شود، بازتاب دهد.»
    مقاله اشپنگلر در حالی که در اقرار به نقش و سهم نادیده گرفته شده اندیشمندان مختلف مسلمان اهمیت داد، با این حال در ایجاد برخی مسائل و شبهه ها نیز شریک بود. به گفته میرآخور، «شاید به علت تعصب وی در نشان دادن نفوذ و تاثیر نوشته های یونانیان بر مسلمانان است که او هر صفحه از بخش نخست مقاله خود را به این امر اختصاص داده است، اشپنگلر فقط برخی از شواهد در دسترس از قرن نهم به بعد را ملاحظه کرد.»
    در حالی که ما نمی توانیم منکر تاثیر اندیشه یونانی بر تمدن اسلامی شویم، چون در واقع تمدن اسلامی از تلاقی و هم آمیزی عناصر عربی، یونانی و ایرانی به وجود آمده است؛ در عین حال نباید تاکید بیش از حدی بر سهم اجزای منفرد در آن آمیزه بکنیم؛ اما اشپنگلر با اغراق و مبالغه نسبت به سهم یونانی ها در کلیت تمدن بزرگ اسلامی، میزان سهم و نقش اندیشمندان مسلمان ماقبل ابن خلدون را که بررسی كرده ، به شدت تنزل داده است: «چنین توجهی که به علم اقتصاد تئوریک معطوف گشته بود به نظر می رسد بیش از آنچه که ناشی از علاقه اولیه و مداوم به مالیات ستانی در اسلام باشد از تماس با نوشته های فلسفی و علمی یونانی ناشی مي شده است؛ خصوصا آنهایی که گرایش هاي مابعد افلاطونی و نئوافلاطونی داشتند.»
    اشپنگلر که از برتری دانش ابن خلدون درباره رفتار اقتصادی نسبت به متفکران یونانی مثل بروسون هراکلیا آگاه بود، نتوانست این واقعیت را درک کند که دانش چشمگیر ابن خلدون در موضوعات اقتصادی، واقعیت های جامعه اسلامی قرون وسطي و دانش بسیاری از اندیشمندان مسلمان در قرون «شکاف» را منعکس می ساخت.
    به علاوه اشپنگلر با تمرکز بر مشارکت های علمی ابن خلدون- که پس از قرون سفید شومپتری زندگی کرد- در واقع تدارکات کافی برای نفی تز شکاف بزرگ شومپتری فراهم نساخت. مقاله اشپنگلر به طور کلی به پشتیبانی از پیوستگی تاریخی اندیشه اقتصادی برنخاسته است؛ هر چند که قدمی در جهت درست بود. به علاوه اشپنگلر، با تاکید بیش از حد بر اندیشه یونانی، سهم و نقش مسلمانانی را که (اصلایا خیلی زیاد) از اندیشه یونانی تاثیر نپذیرفتند، کم اهمیت جلوه داد. او همچنین سهم و نقش آن اندیشمندانی را که طی دو و نیم قرن نخست تاریخ اسلام آثاری به رشته تحریر درآوردند، نادیده گرفت؛ چون در واقع حدود دو و نیم قرن پس از ظهور اسلام بود که آثار متفکران یونانی به زبان عربی ترجمه شد.
    با وجود اهمیت مقاله راهگشای 1964 اشپنگلر، چالش واقعی به تز شکاف بزرگ شومپتری در نتیجه کارهایی که چندین اقتصاددان با ریشه هایی در سرزمین های اسلامی انجام دادند، حادث گشت (هر چند کارهای اقتصاددان بلژیکی لویس بانک و تشویق شخصی تاد لاوری را نباید نادیده گرفت). این تاریخ نگاران اقتصادی علاوه بر نشان دادن سهم و نقش اندیشمندان مسلمان قرون وسطي، دقت تز شومپتری را نیز به چالش کشیدند و سعی کردند تا تاثیر دانشوری اسلامی قرون وسطي بر آکويیناس و نهضت مدرسی مسیحیت را نشان دهند.
    3 - فعالیت اقتصادی در اسلام قرون وسطي
    اظهارنظر جوردین (در بالا) نشانه ای از نگاه نکوهش بار دانشوران مسیحی قرون وسطي به دنبال جمع آوری ثروت رفتن بود. یونانی ها نیز نسبت به مسلمانان قرون وسطي، به دنبال جمع آوری ثروت رفتن را کمتر تایید می کردند.
    
     / مترجم: مترجم: جعفر خیرخواهان
magiran.com > روزنامه دنياي اقتصاد > شماره 1876 31/5/88 > صفحه 32 (تاريخ اقتصاد) > متن